روزنامه  ياسين بروجن

رند باشی یا نباشی؛ فارسی بدانی یا ندانی؛ سیر وسلوک را نفس کشیده باشی یا نکشیده باشی؛ سخش شناس باشی یا نباشی؛ وقتی به ایهامستان دل انگیز این نابغه ی نامدار قرن هشتم ایران زمین گام می نهی، لبریز می شوی از حسی تازه تر از باران ، حس « دوستی و درستی ». مثل کسی که روزهایی را در سفرهای پی در پی و گردش در باغ های پر سایه و ثمر گذرانده باشد و بعد از او بپرسی : سفر چگونه بود ؟ می گوید : «خوب ، جایتان خالی » همین! یعنی آن چه دیده و شنیده و آن جاها که رفته و هوایی که تازه کرده و گرد خستگی از جان و روح زدوده ، در همین پاسخ کوتاه خلاصه می کند.

شما هم وقتی در شکرستان شیرین سخن ِ شیرازی به گردش و معنا جویی می روی ، از آن همه دیده ای و شنیده ای و گرد ملال از جان و روح زدوده ای و تازه شده ای و همه ی حس ایرانی بودنت را باز یافته ای و بیرون آمدی ، از تو بپرسند چگونه بود ؟ می گویی : «خوب، جایتان خالی »همین! سوغات خود خواجه هم از آن همه تأملات عارفانه و دریافت های سر در گریبانه و سوداهای مستانه ، از همین جنس است ، جمع کثراتی از معناها و دریافت ها و دیده ها و خوانده ها و شنیده هایش در نزدیک به پانصد غزل گهربار خلاصه شده است . از این سبب است که حافظ را عصاره و خلاصه ی همه ی ادب و فرهنگ ایران زمین می دانند . و نیز آیینه ای برای بازتاب آن گوهرها.
سیر در گلگشت مصفای غزلیاتش، بالاتر از هنربینی و شعر خوانی از دیوان یک مرد بزرگ است ؛ تماشای کوچه باغ های شکوفا و شگفتی است که جز در این کلامستان و دیوان ،جای دیگری نمی توانی بشنوی و دیوانه اش شوی . سفری است به دیاری سراسر رندی و ایهام و موسیقی و عرفان و هنر و اخلاق و هر آن چه جان آدمی با دیدنش خرّم و با همراهیش ماندگار می شود. کوچه باغ هایی که انگاره های لطیف و جاندار پارادوکس وار را چنان خوشایندت می کند که گویی نه تنها حرف هایش را سرکشیده ای ، که حتی خودت هنگام سرایش این نغمه های شگفت در کنار حضرتش نشسته بودی و همراه با لسان الغیب ازخزانه ی غیب لبریزت کردند.
تلقین و تکرار ظرایف بسیار مهم اخلاقی با بهره گیری از نظایر تاریخی ، در قالب عباراتی کوتاه و فشرده ، بازتاب فرهنگ و بینش ایرانی ـ اسلامی پیش از خود را به صورت کوتاه و گویا ، مشی و شیوه ی گزیده گویی عالی ترین مضامین عرفانی و اخلاقی و اجتماعی ، طنز همراه با نهیب به ریاکاران و نان به نرخ روز خورها ، هشدارهای ملیح اخلاقی که آرایه ی تمام آرایه های ادبی اش شده است، خلق عبارات بدیع و جاندار و روح افزای لفظی و معنوی ، دعوت همگان به رندی و عاشقی ، پرهیز همه از دلبستگی به رنگ های نیرنگانه ودنیای گذرنده ، تاکید بر گذران عمر به خوشی و قدر وقت نکو دانستن ، چینش افسونگرانه ی واژه ها و هجاها ، موسیقیایی بودن کلام و کلمه ، تابناکی درون متن و طربناکی برون متن غزل و هزاران نکته ی باریکتر از موی دیگر ، قند سخن شاعر شیرین بیان ِ پارسی را به گونه ای ملیح و مانا کرده است که همچنان مرزهای آفاق و انفس خلایق را در می نوردد و پیش می رود و ترنج از دست نظّارگیان هجاهای دلربایش می رباید و نه فقط هند و بنگاله ، که جان هر مخاطب آشنا را شیرینی می بخشد و فرهنگ می آشاماند.
زبان ِکلکِ تو حافظ ، چه شکرِ آن گوید ؟
که تحفه ی سخنت می‌برند دست به دست
استاد بهاء الدین خرمشاهی ، قرآن پژوه و حافظ شناس روزگار ما ، نشانی برخی از این تقابل های رازناک و گره ناگشا را اینگونه داده است :
« رندي با منطق متعارف وفلسفه خرد گرايانه قابل تفسير و تبيين نيست اين سيمرغ « مرغ دانايي » است كه به دام و دانه نمي توانش گرفت . به تعريف من رندي حافظ آميزه و سنتزي است ازمتعارضان و متناقضاني چون پرواي « دنيا و آخرت » جاذبه ستيز آميز « عقل و عشق » « خردمندي و خرد گريزي » « طريقت و شريعت » « شادي و رنج » « سكر و صحو » « جد و هزل » « نام و ننگ » « خودي و بيخودي » « نستوهي و نرمش » « اخلاق و اباحه » « يقين و شك » « حضور و غيب » « جمع و تفرقه » و سرانجام « زهد و زندقه » (حافظ نامه ، بخش اول ، ص.يازده)
و این جاست که در می مانی که از کدام پنجره نگاهش کنی و از کدام کوچه باغ ِ معناهایش به اندرونی باغستان کلامش اراده کنی؟ وبی آنکه بخواهی یا بدانی ، این پرسش همه ی وجود تو را می گیرد که :
«براستی تو کیستی حافظ ؟ »
هر محفلی که می نشینی ، هر خلوت که راهت بدهند ، هر آشنایی که زمزمه ای دارد،هر صدایی و هر سیمایی که چشم و گوشت را خطاب می کند ؛ یا از او می گوید یا مثل او می خواهد بگوید. شگفتا این کدام جوهر واژگانی است که هم در فسردگی و هم در شادمانگی ، درست کنار دل تو نشسته است؟
و می شنوی که تا کنون هزاران کتاب و مقاله و پژوهش ، به منظور بازکاوی اندیشه و سخن شمس الدین ،این نابغه ی بزرگ قرن هشتم ایران زمین، نوشته شده و بسياري از حافظ پژوهان و حافظ شناسان سعي كرده اند با کالبد شکافی غزلیاتش به عنوان معتبرترين مآخذ براي شناخت آن جناب به پرسش هاي مطرح شده در باره ی این مرد شگفت پاسخ دهند. بگذریم که چون به این بیت می رسیم رازناکی رندانه اش شگفت تر می نماید :
وجـود مـا معمّــایـست حـافـظ !
که تحقیقش فسون است وفسانه
و می بنیی که هیچ کس از همنشینی با کلام و موانست با کلماتش بی بهره نمی ماند ، و از بسياري مضامين اجتماعی ، اخلاقي و عرفاني که در شعر شيرينش به درخشاني هر چه تمام جلوه مي كند به قدرعطش ، لبریز می گردد. دلكشي سخنش مرغ جان هر خواهنده را تا باغ پر از سبزه و صنوبر حقيقت پرواز مي دهد و با خود می گویی : چه حيف ! اگر هم وطنان آن طبيب دردهاي اين جهاني بر دامنش چنگ نزنند و نشاني خزانه ی غيب را براي درمان مكافات آن جهاني از غزلش نشان نكنند. و این حق هر غزلخوان خواجه ی شیراز که بپرسد و بداند که براستی این کدامین گوهر است که چشم هر بیننده را خیره و جان هر خواهنده را سرشار می کند ؟ و بپرسد که براستی راز این همه جذابیت و لطافت از کدام بخش از لطایفش سرچشمه می گیرد؟
هر کس به هر زبانی و گویشی که شعر دلکش حافظ را ترجمه کند ، مخاطبانش از جرعه نوشی چنین پیمانه ای سرشار خواهند شد ، زیرا سخن خواجه بر مذاق هر انسانی با هر مشربی و آیینی خوش می نشیند . اما باز هم برای او همان پرسش همیشگی باقی می ماند که راز این همه جذبه و لطف ، در چیست؟
این گفتگوی گوته ، شاعر و فیلسوف نامدار آلمان (۱۷۴۹ـ ۱۸۳۲ م .) را بخوان :
" اى حافظ! سخن تو همچون ابدیت بزرگ است. كلام تو همچون گنبد آسمان تنها به خود وابسته است و میان نیمه غزل تو با آغاز و انجام آن فرقى نمى توان گذاشت؛ چرا كه همه آن در حد كمال است. تو آن سرچشمه فیاض شعر و نشاطى، كه از آن هر لحظه موجى از پس موج دیگر بیرون مى تراود، دهان تو براى نغمه سرودن و دلت براى مهر ورزیدن همیشه آماده است. اگر همه دنیا به سرآید آرزو دارم كه تنها- اى حافظ - با تو و در كنار تو باشم و چون برادرى در شادى و غمت شركت كنم. همراه تو باشم و چون تو عشق ورزم. زیرا این افتخار زندگى من و مایه حیات من است. حافظ ! دلم مى خواهد از شیوه ی غزل سرایى تو تقلید كنم، چون تو قافیه پردازم و غزل خویش را به ریزه كارى هاى تو بیارایم. نخست به معنا اندیشم و آنگاه برآن لباس الفاظ بپوشم. دلم مى خواهد شعرى چون تو، اى شاعر شاعران جهان سروده باشم.
اى حافظ ! همچنان كه جرقه اى براى آتش زدن و سوختن شهر امپراتوران كافى است، از گفته ی شورانگیز تو چنان آتش بر دلم نشسته است كه سراپاى مرا به تب و تاب افكنده و تو خود بهتر مى دانى كه چگونه ما از خاك تا افلاك در بند هوس اسیریم . مگر نه عشق، نخست غم مى آورد و آنگاه نشاط مى بخشد؟ پس اى استاد بگذار لحظه اى در بزم عشق تو بنشینم تا در آن هنگام كه با دلدار راز مى گشایى، پیشانى درخشان تو را با دیدگان ستایشگر بنگرم "
... سخن و اندیشه ای که برگرفته از تعالیم آسمانی است و نشأت گیری کلامی که از مشرب عرفانی باشد، شخصیت سراینده اش را پایبند به اخلاق و ادب می کند و همین است که در جای جای دیوان خواجه نیکویی و خیر خواهی به چشم می خورد ؛ و براستی نه این است که آدمیان از اینکه دوست داشته شوند خرسندند و اینکه انسان ها به طور ذاتی خیرخواهشان و دوست دارشان را دوست می دارند وهمین نیست که در آرمان شهر بی کینه و پیرایه ی حافظ ، زلالی «راستی و دوستی» موج می زند؟
تا درخت دوستی کی بر دهد
حالیا رفتیم و تخمی کاشتیم
یا:
درخت دوستی بنشان که کام دل ببار آرد
نهال دشمنی برکن که رنج بی شمار آرد
و گله مند از کم رنگ شدن رنگ دوستی و نایاری هم عصرانش و نهیب که هان ! موطن شما موطن کینه ورزان و سنگدلان نیست که:
یاری اندر کس نمی بینیم یاران را چه شد؟
دوستی کی آخر آمد دوستداران را چه شد؟
و خود بر سر پیمان دوستی می ماند حتی محکم تر ازماندن بر سر پیمانه ی جان گرامی خویش و برای این وفاداری پاداشی بی تردید قائل است :
ازجان طمع بریدن آسان بود ولیکن
از دوستان جانی مشکل توان بریدن

یا:
دلا در عاشقي ثابت قدم باش
كه در اين ره نباشد كار بي اجر

یا:
وفا کنیم و ملامت کشیم و خوش باشیم
که در طریقت ما کافریست رنجیدن
آیا نباید رازناکی سخن حضرتش را در این گونه ابیات جست که خواجه خود اهل دوستی است و همگان را دوست دارد و چون همه را دوست دارد این همه مورد علاقه همگان قرارگرفته است . و نیز حافظ که حافظه ی ایرانیانش دانسته اند ، اهل بد دیدن و بد کردن و بد گفتن نیست :
ما نگوییم بد و میل به ناحق نکنیم
جامه کس سیه و دلق خود ازرق نکنیم
یا:
دو نصیحت کنمت بشنو و صد گنج ببر
از در ِ عیش در آ و به ره ِ عیب مپوی

یا:
مباش در پی آزار و هر چه خواهی کن
که در شریعت ما غیر از گناهی نیست
یا :
عیب رندان مکن ای زاهد پاکیزه سرشت

که گنـاه دگـران بر تو نخـواهند نوشـت

دوباره از همین دریچه نگاه می کنی ، وقتی مورد حسادت واقع و پریشان می شوی. درست آن گاه که احساس حسادت دیگری را بر نمی تابی و بین تقصیر حسود و محسود درنگ می کنی ، به مثابه ی یک رفیق خوش قدم و انیس همدم نکته ای لطیف و شیرین را هشدارت می دهد که :
مناک نباید بود از طعن حسود ای دل
شاید که چو وابینی خیر تو دراین باشد
یا:
دلا ز رنج حسودان مرنج و واثق باش
که بـد به خاطــر امیـد وار ِ ما نــرسد
و نیز تو را به صبر و بردباری دعوت می کند و آیینه وار این کلام حضرت امیر (ع) را ـ الصبر ظفر ـ گوش نوازانه در دل می نشاند که :
صبرو ظفر هردو دوستان قدیمند
بــر اثــر صبــر نوبــت ظفـر آیـد
یا:
صبر کن حافظ به سختی روز و شب
عـاقـبت روزی بیـابـی کـــام را
با چه تاکیدی و نهیبی از همنشینی و مصاحبت با بدان و ناجنسان بر حذرت می دارد و به صورت یک لوح فشرده و حتی خلاصه تر، همه ی نصایح امام محمد غزالی بزرگ را در «کییمای سعادت»، که آن را رفیق خود می داند و رفیق خوب را کیمیای سعادت، به همین شُستگی و ملایمت پیش رویت می نهد که:
دریغ و درد که تا این زمان ندانستم
که کیمیای سعادت رفیق بود رفیق

یا:
بیاموزمت کـیـمـیـای سعــادت ؟
ز هم صحیبت بد ، جدایی جدایی
و همان لطیفه ی تربیتی مهم و اساسی را با بیان دل انگیز دیگری :
نخست موعظه پیرصحبت این حرف است
که از مصـاحـب نـاجـنس احتـراز کـنـید
و نیز اینکه ریا ورزان و سالوس مسلکان در تیررس حافظ اند و با وسواس تمام و اصرار مدام ، دورنگی و ریا را آفت زیستنی آزاد وار می داند و هم به طعنه برای اصحاب قدرت و هم به اشاره برای مردمان روزگاران :
من و هم صحبتي اهل ريا دورم باد
از گرانان جهان رطل گران ما را بس

یا:
ما نه رندان ريایيم و حريفان نفاق
آنكه او عالم سرّاست بدين حال گواست
یا:
واعظان كين جلوه برمحراب ومنبرمي كنند
چون به خلوت مي روندآن كارديگرمي كنند
گوئـيـا بـاور نمـي دارنـد روزِ داوري
كاين همه قلب و دغل در كار داور مي كنند
یا:
هر آبروي كه اندوختم ز دانش و دين
نثار خاك ره آن نگار خواهم كرد
نفاق و زرق نبخشد صفاي دل حافظ
طريق رندي و عشق اختيار خواهم كرد
اگر بخواهی در زیر سایه ی عارفانه های خواجه ، پای ثابت معنا را در زیادترین غزلیاتش پی جویی کنی ، بی گمان نکته های آشکار و نهانی است که در عرصه ی اخلاق به همه گوشزد می کند ، تا نه تنها ظریفان و صاحب دلان با سخنش مانوس باشند و از باغ غزلش دست خالی بیرون نیایند ، که تمامی خوانندگان سخن و خواهندگان پندش با حسی تازه تر از باران و طمانینه ای چونان ایمان ، از سیاحت در غزلستانش سرشار و قانع به در آیند.
تازه این گوشه ی شناخته شده و مکرری از حافظ خوانی است و تا حافظ دانی هنوز هزار راه نرفته و هزار ابهام ناشکفیده باقی است. شیرین سخن ِ شهرآشوب پارسی ، انگاری هم دور است ، هم نزدیک. دور است چون پیچاپیچ ایهامات و متناقض نماهایش به آسانی به دست نمی آیند . و نزدیک است چون گه گاه از لابلای هجاهای فاخرش چهره از چهر معنبر کلام و کلماتش یک سو می رود .چونان این پرسش دیر سال و کهن که ، این گنج سعادت به کدام رمز و راز به دست آوردی و پاسخ خود خواجه که:
هر گنج سعادت که خدا داد به حافظ
از یمن دعای شب و ورد سحری بود
یا:
عشقت رسد به فریاد ار خود بسان حافظ
قرآن ز بر بخوانی در چارده روایت
يا:
طفیل هستی عشقند آدمیّ و پری
ارادتی بنما تا سعادتی ببری
يا:
بلبل ازفيض گل آموخت سخن ورنه نبود
اين همه قول و غزل تعبيه در منقارش
و:
دلنشين شد سخنم تا توقبولش كردي
آری آری سخن عشق نشانی دارد
و :
گر نورعشق حق به دل وجانت اوفتد
بــالله كـز آفـتـاب فلـك خوبـتر شـوى
... ای خواجه ی صاحب سخن پارسی ، و ای شاعر به حقایق آشنای ما ، ای حکمت دان صاحب دل ، هر چه بیشتر در بحر مواج سخنت بگردیم ، گهرهای تازه تری به دست می آید اما هنوز همان پرسش همیشگی بر جاست که : براستی تو کسیتی حافظ ؟ و چرا چون تو کم اند.
دگران روند و آیند و تو همچنان که هستی
سخن را ناگفته باید به پایان برد، و بر حافظ پژوهان بزرگ ، درود باید فرستاد و جسارت این قلم را عذر باید خواست و یاد آور شد که بر ما فرض است تا به مصداق فرمان قرآنی «لئن شکرتم لأزیدنکم» ( ابراهیم /7) یاد شاعران و شایستگان وطن را نکو داریم تا مشمول کفران نعمت نشویم و با فرمان نهادن به این هشدار خداوندی ، حافظانه هایمان و حافظ هایمان زیادت گردند. و بی تردید یکی از بهترین مصادیق شکرگزاری حضرت خداوندی ، شکر و سپاس دمادم به خاطر ستاره نشان کردن آسمان ادب فارسی به چنین ستارگان درخشان و بی نمونه ای که فرهنگ و دانش بشری تا همیشه ی هستی ، از آن سرچشمه های بی آلایش می آشامند و سرشار می شوند.

و در مستی این پرسش دیرین و شیرین و نیز نستوه تر از پاسخ ، درنگ باید کرد که :
براستی تو کیستی حافظ؟